ลูกค้าไม่จ่ายก็ได้ต่ออายุ: ระบบบิลเลื่อนวันหมดอายุตอนออกใบแจ้งหนี้
วันหมดอายุที่ขยับตอนออกใบแจ้งหนี้ไม่ได้บอกว่าใครจ่ายเงิน มันบอกแค่ว่า cron ทำงานไปกี่รอบ บทความนี้เล่าว่าผมเจอบั๊กนี้ในโค้ดเก่าได้ยังไง และย้ายตรรกะต่ออายุไปอยู่หลังจุดที่คนยืนยันเงินเข้าจุดเดียวได้ยังไง
สรุปใน 1 นาที
- อาการ/ปัญหา
- ระบบบิลเลื่อน next_due_date ตอนออกใบแจ้งหนี้ ลูกค้าที่ไม่จ่ายได้ต่ออายุ และปุ่มยืนยันสลิปสามที่ไม่ต่ออายุให้
- ใครควรอ่าน
- คนที่ทำหรือดูแลระบบบิลต่ออายุบริการรายรอบ
- ทางแก้แบบสั้น
- ยุบเหลือทางยืนยันเดียวที่ล็อกแถว บันทึกยอดจริง ปิดใบเมื่อครบ แล้วต่ออายุตามช่วงของแต่ละรายการครั้งเดียว และไล่หาลูกค้าที่ได้ต่อไปแล้วโดยไม่จ่าย
พอดีผมนั่งอ่านโค้ดของระบบบิลเก่าที่กำลังจะถูกแทนด้วยแอป Laravel ที่เขียนเอง เพื่อดูว่าตรรกะต่ออายุมันทำงานยังไงก่อนจะย้ายของ แล้วเจอเรื่องที่ทำให้ผมวางแก้วกาแฟลงเลย คือระบบเก่าเลื่อนวันหมดอายุของบริการตอนออกใบแจ้งหนี้ ไม่ใช่ตอนรับเงิน แปลว่าลูกค้าที่ไม่จ่ายสักบาทก็ได้บริการต่อไปอีกหนึ่งรอบอัตโนมัติ
ผมใช้คำว่า "ระบบบิลเก่า" เฉยๆ ในบทความนี้ ไม่เทียบยี่ห้อ ไม่เล่าว่าธุรกิจไหน เพราะบทเรียนมันอยู่ที่ตำแหน่งของบรรทัดโค้ดบรรทัดเดียว ไม่ได้อยู่ที่ว่าเป็นซอฟต์แวร์ตัวไหน และตัวเลขกับชื่อทุกอย่างผมเปลี่ยนหมดแล้ว
บั๊กตัวแรก: ต่ออายุตอนออกใบ ไม่ใช่ตอนจ่าย
ระบบมีงานตั้งเวลาตัวหนึ่งชื่อประมาณ GenerateRecurringInvoices ทำหน้าที่ออกใบแจ้งหนี้ล่วงหน้า ปัญหาคือในลูปเดียวกันนั้นมันขยับ next_due_date ของบริการไปอีกหนึ่งรอบด้วย ตอนที่สร้างใบเสร็จรอไว้ ลำดับเหตุการณ์เลยเป็นแบบนี้
ผลคือคนที่ไม่จ่ายไม่ได้ถูกตัด จนกว่าจะมีคนในทีมสังเกตว่าใบนี้ค้างแล้วไปไล่ปิดเอง ในธุรกิจโฮสติ้งที่ลูกค้าโอนเงินผ่านธนาคารแล้วส่งสลิปมา นั่นแปลว่าวันหมดอายุในระบบไม่ได้บอกอะไรเกี่ยวกับเงินที่เข้าจริงเลย มันบอกแค่ว่า cron ทำงานไปกี่รอบ
ส่วนตัวผมถือว่านี่เป็นบั๊กชนิดอันตรายที่สุดของระบบบิล เพราะมันไม่เคย error ไม่เคยมี log แดง ทุกอย่างดูปกติ หน้าจอแสดงวันหมดอายุเป็นอนาคตสวยๆ ทุกบัญชี
ปุ่มยืนยันสลิปสามที่ ที่ไม่ได้ต่ออายุอะไรเลย
พอรู้ว่าตัว cron เลื่อนวันให้ ผมเลยย้อนไปดูว่าแล้วตอนลูกค้าจ่ายจริง ระบบทำอะไร เพราะถ้า cron เลื่อนให้ล่วงหน้าอยู่แล้ว ตอนจ่ายก็คงไม่ต้องทำอะไรเพิ่ม และผมเจอว่าปุ่ม "ยืนยันสลิป" มีอยู่สามที่ คือหน้า admin สองหน้า (ทำซ้ำกันคนละไฟล์) กับ API ที่ไว้ให้แชทบอทเรียกตอนกดยืนยันจากมือถือ ทั้งสามที่ทำเรื่องเดียวกันคือเปลี่ยนสถานะใบเป็น paid แล้วจบ ไม่มีที่ไหนเรียกต่ออายุเลยสักที่
อีกสองเรื่องที่ผมเจอในรอบเดียวกัน
- คำสั่งซื้อโดเมนไม่สร้างแถวโดเมนเลย เลยไม่มีวันหมดอายุให้เตือน
- ใบแจ้งหนี้ฝั่ง admin แก้สถานะเป็น paid ด้วยมือในฟอร์มได้ ซึ่งข้ามทุกอย่างที่ควรเกิดตอนรับเงิน
ตอนเห็นว่าปุ่มทั้งสามไม่ต่ออายุ ผมเดาว่าต้องมีงานตั้งเวลาอีกตัวคอยกวาดใบที่เป็น paid ไปต่ออายุให้ทีหลัง ค้นแล้วไม่มี ตัวที่ขยับวันได้ตัวเดียวคือตัวออกใบ นั่นคือเหตุผลที่ระบบเก่าดูเหมือนทำงานได้มาเป็นปี ทั้งที่ตรรกะกลับหัวกลับหาง

กฎหกข้อที่เขียนก่อนแตะโค้ด
ผมไม่ได้เริ่มจากแก้บรรทัดเดียวให้หายครับ เพราะปัญหาคือความหมายของ "ต่ออายุ" ในระบบมันผิดตั้งแต่ต้น เลยเขียนกติกาเป็นเอกสารก่อน แล้วค่อยให้โค้ดทำตามกติกา หกข้อนี้คือแกนของทั้งงาน
- บริการขยับไปข้างหน้าได้ก็ต่อเมื่อมีคนยืนยันว่ารับเงินแล้ว การออกใบแจ้งหนี้ไม่ขยับอะไรทั้งสิ้น
- ใบเป็น paid ก็ต่อเมื่อยอด payment ที่สำเร็จรวมกันครอบคลุมยอดใบ โอนมาขาดก็ค้างอยู่อย่างนั้นและไม่ต่ออายุ สลิปที่สองมาเติมส่วนที่เหลือก็ปิดใบได้
- แต่ละรายการในใบเก็บ
period_startperiod_endperiod_monthsของช่วงที่มันจ่ายให้ ต่ออายุโฮสติ้งไปถึงperiod_endครั้งเดียวต่อรายการ แล้วใส่renewed_atกันซ้ำ - โดเมนเป็นอีกตารางที่มีวันหมดอายุของตัวเอง และ
expires_atคือวันของ registrar ขยับได้เมื่อ registrar ยืนยันเท่านั้น รายการโดเมนที่จ่ายแล้วแค่ตั้งpending_actionเป็นสมัครหรือต่อ - โฮสติ้งกับโดเมนออกใบล่วงหน้าคนละจำนวนวันตามที่ตั้งไว้ ครบกำหนดตรงวันหมดอายุ ไม่ออกซ้ำสำหรับช่วงเดียวกัน ถ้าสองอย่างครบวันเดียวกันก็รวมเป็นใบเดียวและเมลเดียว ตารางเตือนปรับได้จาก config
- ห้ามตั้งใบเป็น paid ด้วยมือในฟอร์มแก้ไข ต้องผ่านการบันทึก payment เท่านั้น เพื่อให้ขั้นต่ออายุทำงานทุกครั้ง
ข้อที่สามคือข้อที่ผมชอบที่สุด เพราะมันตัดปัญหา "ใบนี้จ่ายค่าอะไรถึงเมื่อไหร่" ออกจากการเดา ถ้าลูกค้าจ่ายค่าโฮสติ้งหนึ่งปีก็เห็นช่วงเวลาติดมากับบรรทัดนั้นเลย ไม่ต้องคำนวณย้อนจากวันที่ออกใบ
โครงตารางรายการในใบที่เพิ่มคอลัมน์ช่วงเวลา หน้าตาประมาณนี้
ALTER TABLE invoice_items
ADD COLUMN period_start DATE NULL,
ADD COLUMN period_end DATE NULL,
ADD COLUMN period_months TINYINT UNSIGNED NULL,
ADD COLUMN renewed_at TIMESTAMP NULL; -- NULL = ยังไม่ได้ต่ออายุ
-- รายการที่จ่ายแล้วแต่ยังไม่ต่ออายุ ใช้ไล่ตรวจย้อนหลัง
SELECT i.id, ii.id AS item_id, ii.period_end
FROM invoices i
JOIN invoice_items ii ON ii.invoice_id = i.id
WHERE i.status = 'paid' AND ii.renewed_at IS NULL;
ทางยืนยันทางเดียว: PaymentConfirmation
สามที่ที่เคยทำเรื่องเดียวกันคนละแบบ ผมยุบเหลือคลาสเดียวชื่อ PaymentConfirmation ทั้งหน้า admin และ API ของแชทบอทเรียกเมธอดเดียวกัน ข้างในทำเรื่องเดียวกันเสมอ คือล็อกแถว บันทึกยอดจริง ปิดใบถ้าครบ แล้วค่อยเรียกต่ออายุ
เหตุผลที่ต้องล็อกแถว slip คือกรณีสองคนกดยืนยันพร้อมกัน คนหนึ่งกดจากแชทอีกคนกดจากแผง ถ้าไม่มี lockForUpdate จะได้ payment สองแถวสำหรับสลิปใบเดียว ซึ่งเป็นเรื่องเดียวกับตอนที่ผมเขียนเรื่อง เลขเอกสารไม่ให้ข้าม ใช้ล็อกแบบเดียวกัน และถ้าอยากอ่านเรื่องการกันงานซ้ำ บทความเรื่อง claim งานแบบ atomic เล่าหลักคิดเดียวกันไว้ในอีกบริบท
public function confirm(PaymentSlip $slip, int $amountSatang, string $confirmedBy, ?string $note, string $source): array
{
$result = DB::transaction(function () use ($slip, $amountSatang, $confirmedBy, $note) {
$locked = PaymentSlip::query()->lockForUpdate()->findOrFail($slip->id);
if ($locked->status !== 'pending') {
return ['ok' => false, 'error' => 'slip_not_pending'];
}
$invoice = Invoice::query()->lockForUpdate()->find($locked->invoice_id);
if (in_array($invoice->status, ['cancelled', 'refunded'], true)) {
return ['ok' => false, 'error' => 'invoice_'.$invoice->status];
}
// ยอดต้องเป็นบวก และไม่เกินยอดค้าง + ส่วนกันพิมพ์ผิดเล็กน้อย (ตั้งใน config)
if (! $this->amountAllowed($invoice, $amountSatang)) {
return ['ok' => false, 'error' => 'amount_out_of_range'];
}
$locked->update(['status' => 'confirmed', 'amount_confirmed' => $amountSatang]);
$paid = $this->recordPayment($invoice, [
'gateway' => 'bank_transfer',
'amount' => $amountSatang,
'txn_id' => 'slip-'.$locked->id,
]);
return ['ok' => true, 'invoice_id' => $invoice->id, 'invoice_paid' => $paid['invoice_paid']];
});
if (! $result['ok']) {
return $result;
}
// ต่ออายุ "หลัง commit" เสมอ และเรียกได้เฉพาะเมื่อใบเป็น paid
$result['actions'] = $this->renewals->applyPaidInvoice(Invoice::find($result['invoice_id']));
return $result;
}
สังเกตว่าเงินทุกตัวเป็นสตางค์ เก็บเป็นจำนวนเต็ม ไม่มีทศนิยมให้ปัดผิด และใบจะเป็น paid ได้ก็เมื่อผลรวม payment ที่ status = success มากกว่าหรือเท่ากับยอดใบ ผมไม่ได้ใช้ API ตรวจสลิปแบบเสียเงิน ตั้งใจให้คนเป็นคนกดยืนยันครับ เพราะสิ่งที่ต้องกันคือการต่ออายุโดยไม่มีใครรับผิดชอบ ซึ่งเป็นต้นเหตุของบั๊กตัวแรกพอดี
RenewalService: ต่ออายุตามช่วงของแต่ละรายการ
ตัวต่ออายุทำงานเป็นรายการ ไม่ใช่เป็นใบ ใบหนึ่งมีโฮสติ้งหนึ่งรายการกับโดเมนหนึ่งรายการได้ แต่ละรายการต้องไปคนละทาง และต้องทำครั้งเดียวต่อให้ถูกเรียกซ้ำ
foreach ($invoice->items()->whereNull('renewed_at')->pluck('id') as $itemId) {
DB::transaction(function () use ($itemId, $invoice) {
$item = InvoiceItem::query()->lockForUpdate()->find($itemId);
if (! $item || $item->renewed_at !== null) {
return; // มีคนทำไปแล้ว ข้ามเงียบๆ
}
if ($item->subscription_id) {
$sub = Subscription::query()->lockForUpdate()->find($item->subscription_id);
$target = Carbon::parse($item->period_end);
// โฮสติ้งใหม่ที่ยังไม่เคยเปิด เริ่มนับจากวันที่จ่าย ไม่ใช่วันสั่งซื้อ
if ($sub->status === 'pending' && $item->period_months) {
$target = Carbon::today()->addMonths((int) $item->period_months);
}
if ($target->greaterThan(Carbon::parse($sub->next_due_date))) {
$sub->update(['next_due_date' => $target]); // ขยับไปข้างหน้าอย่างเดียว
}
} elseif ($item->domain_id) {
// วันหมดอายุของโดเมนเป็นของ registrar ไม่แตะที่นี่ แค่ตั้งคิวงาน
Domain::query()->lockForUpdate()->find($item->domain_id)
->update(['pending_action' => 'renew', 'pending_invoice_id' => $invoice->id]);
}
$item->update(['renewed_at' => now()]);
});
}
สองจุดที่ผมระวังเป็นพิเศษ จุดแรกคือเงื่อนไข greaterThan ต่ออายุได้แต่ถอยหลังไม่ได้ ถ้าเรียกซ้ำหรือใบเก่าโผล่มาทีหลังวันหมดอายุก็ไม่เลื่อนถอย จุดที่สองคือรายการเก่าที่สร้างก่อนมีคอลัมน์ช่วงเวลา ซึ่งไม่มี period_end ผมให้มันรายงานว่า "ต้องดูด้วยมือ" แทนที่จะบวกรอบเพิ่มให้ เพราะ cron เก่าเลื่อนให้ไปแล้ว บวกอีกจะกลายเป็นต่อสองรอบ
ต่ออายุตอนออกใบ
cron ขยับ next_due_date ทันทีที่สร้างใบ ปุ่มยืนยันสลิปแค่เปลี่ยนสถานะ ลูกค้าไม่จ่ายก็ได้ต่อ
ต่ออายุตอนคนยืนยันเงินเข้า
ทางเดียวคือ PaymentConfirmation แล้วเรียก RenewalService ตามช่วงเวลาของแต่ละรายการ ครั้งเดียวต่อรายการ
โดเมนผมแยกออกมาตั้งใจ เพราะการสมัครหรือต่อโดเมนเป็นการใช้เงินจริงกับ registrar ถ้าให้ระบบทำเองทันทีที่ลูกค้าโอน แล้วสลิปปลอมหลุดเข้ามาสักใบ ผมเป็นคนจ่ายเงินแทน ระบบเลยแค่ตั้ง pending_action ไว้ให้คนไปกดฝั่ง registrar แล้ววันหมดอายุของโดเมนจะเปลี่ยนเมื่อ registrar ยืนยันกลับมาเท่านั้น

บั๊กข้างทางที่เจอระหว่างอ่าน
ระหว่างไล่โค้ดผมเจออีกสามเรื่องที่ไม่เกี่ยวกับต่ออายุโดยตรง แต่เป็นของที่ทำให้ตัวเลขเพี้ยนแบบเงียบๆ เหมือนกัน
config/app.phpตั้ง timezone เป็น UTC ตายตัว ไม่อ่านAPP_TIMEZONE"วันนี้" ใน cron เลยเป็นวันตาม UTC และเวลาโอนของลูกค้าถูกเก็บเป็น UTC ผมเปลี่ยนเป็น Asia/Bangkok แต่แถวเก่าใน production เขียนเป็น UTC ไปแล้ว การเปลี่ยน config ไม่ได้แก้ย้อนหลังให้- หน้าลูกค้าห้าหน้าแสดงสตางค์เป็นบาท เลขเลยใหญ่ผิดไปร้อยเท่า
- หน้าชำระเงินอ่านฟิลด์ของรายการในใบที่ไม่มีอยู่จริง
// config/app.php
'timezone' => env('APP_TIMEZONE', 'Asia/Bangkok'),
เรื่อง timezone ผมขอย้ำเพราะคนมักคิดว่าเปลี่ยนค่าเดียวแล้วจบ ถ้าฐานข้อมูลมีเวลาที่เขียนไว้เป็น UTC แล้ว แถวพวกนั้นยังเป็น UTC ต่อไป ต้องรู้ว่าแถวไหนเขียนก่อนวันเปลี่ยน ตอนอ่านรายงานย้อนหลังจะได้ไม่ตกใจว่าทำไมใบที่โอนตอนเช้ามืดไปอยู่คนละวัน
ไล่หาลูกค้าที่ได้ต่ออายุไปแล้วโดยไม่ได้จ่าย
แก้โค้ดแล้ว ยังเหลือคำถามว่า "ที่ผ่านมา" ใครได้ต่ออายุฟรีไปบ้าง ผมไม่เอาคำถามนี้ไปปนกับการแก้โค้ดครับ เพราะการตัดบริการลูกค้าเป็นการตัดสินใจของคน ไม่ใช่ของสคริปต์ ผมแค่เขียนคิวรีให้เห็นรายการ แล้วส่งให้เจ้าของงานตัดสินใจเองว่าจะทวงหรือจะปล่อย
-- บริการที่วันหมดอายุอยู่ในอนาคต แต่ไม่มีใบที่จ่ายแล้วครอบคลุมช่วงนั้น
SELECT s.id, s.next_due_date
FROM subscriptions s
WHERE s.next_due_date > CURDATE()
AND NOT EXISTS (
SELECT 1
FROM invoice_items ii
JOIN invoices i ON i.id = ii.invoice_id AND i.status = 'paid'
WHERE ii.subscription_id = s.id
AND ii.period_end >= s.next_due_date
);
คิวรีนี้ใช้ได้เฉพาะรายการที่มีคอลัมน์ช่วงเวลาแล้ว รายการเก่าก่อนหน้านั้นไม่มี period_end เลยจะโผล่มาทั้งหมดแม้บางรายจ่ายครบ ผมเลยถือว่าผลลัพธ์เป็นรายชื่อให้คนไล่ดูต่อ ไม่ใช่รายชื่อคนค้าง และจุดนี้คือเหตุผลเดียวกับที่ตัวต่ออายุไม่ยอมเดาช่วงเวลาให้รายการที่ไม่มีข้อมูล
ใส่งานตรวจรายวันที่รายงานใบ paid ที่ยังมีรายการ renewed_at ว่าง ถ้าวันไหนมีแถวโผล่ แปลว่ามีทางลัดอื่นที่เปลี่ยนสถานะใบโดยไม่ผ่าน PaymentConfirmation ซึ่งเป็นบั๊กชนิดเดียวกับที่เจอตอนต้น
ทดสอบให้ได้ว่าเงินไม่ต่ออายุเอง
ผมเขียนเทสต์ให้ครอบคลุมจุดที่เคยเป็นบั๊กโดยตรง เริ่มที่ 29 ข้อหลังจบเฟส A ถึง E และเป็น 43 ข้อตอนโค้ดสุดท้าย คลาสฐานของเทสต์ถูกตั้งให้ปฏิเสธการรันถ้าชื่อฐานข้อมูลไม่ลงท้ายด้วย _test กันพลาดไปรันกับข้อมูลจริง และใช้แชทบอทปลอมยิง API ยืนยันสลิปเพื่อทดสอบสะพานเชื่อมจริงด้วย
# เทสต์ที่เกี่ยวกับเรื่องนี้โดยตรง
php artisan test --filter=PaymentConfirmationTest
php artisan test --filter=RenewalServiceTest
# ผลที่ต้องได้: ออกใบเฉยๆ ไม่ขยับวัน / โอนขาดไม่ต่อ / กดยืนยันซ้ำได้ payment เดียว
กติกาในบทความนี้เป็นของธุรกิจโฮสติ้งเล็กๆ รายเดียว เช่น ให้คนยืนยันสลิปเอง และปล่อยลูกค้าจ่ายขาดเป็นงวดได้ ของคุณอาจต้องมีนโยบายผ่อนผันหรือรับเงินผ่านเกตเวย์ที่ยืนยันอัตโนมัติ ส่วนเรื่องเงิน ภาษี และใบกำกับ ให้ปรึกษาผู้ที่มีความรู้ด้านบัญชีก่อนเสมอ
ถ้าจะสรุปให้สั้นที่สุด ผมว่าเรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องของ Laravel หรือของระบบบิลยี่ห้อไหนเลยครับ คือคำถามข้อเดียวที่ควรถามทุกครั้งที่เจอโค้ดต่ออายุ คือ "บรรทัดที่ขยับวันหมดอายุ ถูกเรียกหลังเงินเข้า หรือก่อน" ถ้าคำตอบคือก่อนหรือไม่รู้ ก็ให้ถือว่ามีลูกค้าที่ไม่ได้จ่ายแต่ได้ใช้อยู่แล้ว ตามใจเลยถ้าจะใช้ queue หรือ event มาแทนการเรียกตรง ขอแค่มีจุดเดียวที่รับผิดชอบเรื่องนี้ เดี๋ยวกลับมาแก้เพิ่มให้ภายหลังครับ
อยากให้เราทำให้ไหม?
ให้เราช่วยติดตั้ง ตั้งค่า ย้ายระบบ หรือแก้ปัญหาเซิร์ฟเวอร์ เพื่อให้คุณมีเวลาไปทำงานที่สำคัญกว่า
เคยเจองานแบบนี้ไหม? ติดตรงไหน?
มาแลกวิธีกันต่อในบอร์ด LinuxThai



ความคิดเห็น 0
ยังไม่มีความคิดเห็น — เป็นคนแรกเลย